استفاده مناسب از خون و فرآورده های آن
خون اگر به طور مناسب به کار رود حیات بخش است اما شواهد نشان می دهند که خون و فرآورده های آن اغلب به طور نامناسب مورد استفاده قرار می گیرند . اندیکاسیونهای بالینی تجویز فرآورده های خونی متفاوت است . شرایط بالینی بیماران تعیین می کند که تجویز کدام عنصر خونی اندیکاسیون دارد . پرستار باید تشخیص دهد که در شرایط گوناگون ، بیمار به کدام فرآوردۀ خونی نیاز دارد .
انواع فرآورده های خونی و موارد کاربرد بالینی آنها

ترانسفوزیون خون
1 – خون کامل ( WHOLE BLOOD ) :
خون کامل حاوی ۴۵۰ میلی لیتر خون به اضافۀ ۶۳ میلی لیتر مادۀ نگهدارنده CPDA-1 می باشد . هماتوکریت آن به طور متوسط ۴۰% است و در حرارت ۱ تا ۶ درجۀ سانتی گراد نگهداری و تا ۳۵ روز قابل مصرف می باشد . تزریق یک واحد آن به یک فرد متوسط ( با وزن حدود ۷۰ کیلوگرم ) هموگلوبین را به میزان ۱-۱٫۲ g/dl و هماتوکریت را ۳% – ۴% افزایش می دهد .
از خون کامل تنها زمانی استفاده می شود که بیش از ۲۵% – ۳۵% حجم خون به صورت حاد در یک فرد بالغ کاهش یافته باشد . به عبارت دیگر ترانسفوزیون خون کامل تنها در موارد زیر اندیکاسیون دارد :
- Massive transfusion ( جایگزینی بیش از یک حجم خون یا بیش از۴ – ۵ لیتر در طی۲۴ ساعت در یک فرد بالغ )
- Exchange transfusion ( تعویض خون )
- عمل بای پس قلبی ریوی
۲ – گلبول قرمز متراکم ( Packed Red Cells )
فرآورده ای است که با خارج نمودن حدود ۶۵% – ۸۰% از پلاسمای خون کامل تهیه می شود . حجم آن ۲۵۰-۲۸۰ میلی لیتر و هماتوکریت آن ۶۵% – ۸۰% می باشد . در درجه حرارت ۱ – ۶ درجۀ سانتی گراد نگهداری و تا ۳۵ روز بعد از فرآوری ( با مادۀ نگهدارنده CPDA-1 ) قابل مصرف است .
الف – موارد استفاده از گلبول قرمز متراکم در بیماران با سن کمتر از ۴ ماه
S هموگلوبین کمتر از ۱۳ g/dl ( یا هماتوکریت کمتر از ۴۰% ) همراه با بیماریهای شدید و سیانوتیک قلب و یا نارسایی قلب
S هموگلوبین کمتر از ۸ g/dl ( یا هماتوکریت کمتر از ۲۵% ) در نوزادان stable و فاقد بیماری های زمینه ای فوق
S از دست رفتن سریع و حاد بیش از ۱۰% حجم خون
ب – موارد استفاده از گلبول قرمز متراکم در بیماران با سن بیش از ۴ ماه
S هموگلوبین قبل از عمل جراحی کمتر از ۸ g/dl ( یا هماتوکریت کمتر از ۲۵% ) یا هموگلوبین کمتر از ۸ g/dl بعد از عمل جراحی همراه با علائم و نشانه های کم خونی
S کاهش یا از دست رفتن سریع و حاد بیش از ۱۵% حجم خون یا وجود علائم و نشانه های هیپوولمی که به تزریق مایعات کریستالوئید یا کلوئیدی پاسخ نداده باشد .
S هموگلوبین کمتر از ۱۳ g/dl و بیماری شدید قلبی ریوی( سیانوز – دیسترس تنفسی )
S هموگلوبین کمتر از ۸ g/dl در بیماران دچار کم خونی مزمن که به درمان طبی پاسخ نداده اند یا علائم و نشانه های کم خونی دارند .
ج – موارد استفاده از گلبول قرمز متراکم در بالغین
S کاهش سریع و حاد بیش از ۲۰% حجم خون ( acute blood loss )
S هموگلوبین معادل ۷ g/dl یا هماتوکریت کمتر از ۲۱% در بیماران مبتلا به آنمی مزمن که به درمان طبی پاسخ نداده باشند و فاقد بیماری های زمینه ای باشند .
S در صورتی که هموگلوبین بیمار ۷ – ۹ g/dl بوده و بیماریهای زمینه ای مانند بیماری های عروق کرونر یا عروق مغزی وجود داشته باشد و یا علائم و نشانه های مهم آنمی ( سرگیجه ، تنگی نفس ، طپش قلب ، ضعف و بی حالی شدید ) دیده شود .
۳ -گلبولهای قرمز شسته شده (Washed-Packed Red Blood Cells [ W-PRBCs] )
برای تهیۀ گلبول قرمز شسته شده ، گلبولهای قرمز متراکم را با استفاده از یک تا دو لیتر نرمال سالین شستشو می دهند تا همۀ عناصر آن به جز گلبول قرمز کاهش یابد ( عمدتاً پروتئین های پلاسما و سپس گلبولهای سفید ) . هدف از انجام این کار کاهش واکنش های آلرژیک شدید یا آنافیلاکتیک ناشی از پروتئین های پلاسما است ؛ از این فرآورده در پورپورای پس از تزریق خون نیز استفاده می شود . در فرآوردۀ گلبول قرمز شسته شده حدود ۲۰% از گلبولهای قرمز ، ۸۵% از گلبولهای سفید و نزدیک به ۹۹% از پلاسمای اولیه کاهش می یابد . حجم نهایی این فرآورده حدود ۳۰۰ میلی لیتر است و گلبولهای قرمز شسته شده به جای پلاسما در محلول سالین شناور هستند . بعد از انجام مراحل شستشو ، گلبول قرمز شسته شده باید ظرف ۲۴ ساعت تزریق شود .
۴- پلاکت متراکم ( Platalets Concentrate )
هر واحد پلاکت متراکم ۴۵ – ۶۰ میلی لیتر حجم دارد . ترانسفوزیون پلاکت در موارد زیر اندیکاسیون دارد :
- به عنوان درمان پروفیلاکتیک در صورتی که شمارش پلاکتهای بیمار کمتر از ۱۰۰۰۰ در میکرولیتر باشد .
- شمارش پلاکت کمتر از ۵۰۰۰۰ در میکرولیتر برای جراحی های کوچک
- شمارش پلاکت کمتر از ۸۰۰۰۰ در میکرولیتر برای جراحی های بزرگ
- شمارش پلاکت کمتر از ۵۰۰۰۰ در میکرولیتر در بیمارانی که خونریزی فعال دارند .
- بیمارانی که تحت ترانسفوزیون ماسیو قرار داشته ، خونریزی داشته و شمارش پلاکت های آنها از ۵۰۰۰۰ در میکرولیتر کمتر است .
- شمارش پلاکت کمتر از ۱۰۰۰۰۰ در میکرولیتر در بیمارانی که دچار خونریزی ریوی یا مغزی شده اند .
- به عنوان درمان پروفیلاکتیک در نوزادانی که شمارش پلاکت آنها از ۴۰۰۰۰ کمتر است .
- خونریزی یا اعمال جراحی یا اعمال طبی تهاجمی در نوزادان با شمارش پلاکت کمتر از ۱۰۰۰۰۰ در میکرولیتر
۵ – پلاسمای تازه منجمد ( Fresh Frozen Plasma = FFP )
FFP به پلاسمایی اطلاق می شود که حداکثر طی ۶ – ۸ ساعت پس از جمع آوری خون کامل از آن جدا و سریعاً منجمد می گردد . در صورت نگهداری در منهای ۱۸ درجه سانتی گراد یا پایین تر تا یک سال و در صورت نگهداری در حرارت منهای ۶۵ درجه سانتی گراد تا هفت سال قابل استفاده می باشد . حجم آن حدود ۲۵۰ میلی لیتر بوده و حاوی تمامی فاکتورهای انعقادی پلاسما می باشد .
کاربرد بالینی FFP :
تزریق پلاسما در بیمارانی که خونریزی فعال دارند و یا افرادی که به دلیل اختلالات انعقادی در خطر خونریزی هستند ، کاربرد دارد . به طور خلاصه کاربرد FFP به شرح زیر است :
الف – کاربرد اصلی
S PT بیشتر از ۱۶ ثانیه یا PTT بیشتر از ۵۵ – ۶۰ ثانیه ( به جز بیمارانی که هپارین دریافت می نمایند )
S کمبود فاکتورهای انعقادی ۲ , ۵ , ۷ , ۹ , ۱۰
S انتقال خون ماسیو
S DIC
S TTP ( در درمان TTP یا به عنوان مادۀ جایگزین در تعویض پلاسمای این بیماران )
S برگشت سریع اثر وارفارین
ب – کنتراندیکاسیون های مطلق :
در موارد زیر به هیچ وجه نباید از پلاسما استفاده شود :
S به عنوان افزایش دهندۀ حجم ( Volume Expantion )
S به عنوان منبع تغذیه
S کمبود یا نقص سیستم ایمنی
S التیام زخم
دوز FFP به طور معمول ۱۲ – ۱۵ ml/kg می باشد که سطح فاکتورهای انعقادی را ۲۰% – ۳۰% افزایش می دهد .
FFP بعد از آب شدن باید هر چه سریع تر مصرف شود . در صورت نگهداشتن در دمای ۱ – ۶ درجۀ سانتی گراد ، حداقل تا ۲۴ ساعت پس از ذوب شدن قابل نگهداری است .
۶ – کرایو پرسیپیتیت ( Cryoprecipitate)
حجم این فرآورده ۱۰ – ۲۰ میلی لیتر است ؛ در دمای منهای ۱۸ درجه سانتی گراد تا یک سال و پس از آب شدن ، حداکثر تا ۶ ساعت باید مصرف شود .
این فرآورده حاوی فاکتور ۸ ، فیبرینوزن ، فاکتور فون ویلبراند ، فاکتور ۱۱ و مقادیر قابل توجهی فیبرونکتین می باشد .
موارد استفاده از کرایو پرسیپیتیت
S کمبود فیبرینوژن ( اکتسابی یا مادرزادی )
S بیماری فون ویلبراند
S کمبود فاکتور ۸
S هیپرفیبرینوژنولیز ( بعد از درمان با استرپتوکیناز )
S خونریزی در بیماران اورمیک
S موارد کاهش شدید فیبرونکتین :
فیبرونکتین به عنوان اپسونین عمل می کند و تصور می شود که باکتری ها را می پوشاند و به این وسیله به راحتی توسط فاگوسیت ها از بدن پاکسازی می شوند . در بیماران مبتلا به سوختگی و مبتلا به شوک تروماتیک ، فیبرونکتین به شدت کاهش می یابد در نتیجه درمان جایگزین با استفاده از کرایو در بیمارانی که کمبود شدید فیبرونکتین دارند ممکن است به معکوس شدن روند سپتی سمی در این بیماران کمک کند .
کرایو معمولا یک واحد ( کیسه ) به ازاء هر ۷ – ۱۰ کیلوگرم وزن بدن تجویز می شود .
۷ – آلبومین
آلبومین انسانی پروتئینی است با قدرت حلالیت بالا که در کبد سنتز می شود . میزان این پروتئین در بدن کم است به طوری که در فردی با وزن ۷۰ کیلوگرم مقدار آلبومین حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ گرم می باشد . گرچه ۶۰% – ۶۵% آلبومین بدن در خارج از سیستم عروقی قراردارد ولی همین مقدار عامل ایجاد ۷۰% – ۸۰% فشار کلوئیدی پلاسماست . آلبومین در غلظت های ۵% و ۲۵% وجود دارد . این آلبومینها از طریق پلاسمای تجمعی به دست می آیند و از نظر pH معادل pH فیزیولوژیک بدن بوده و میزان سدیم آنها ۱۴۵mEq/L و میزان پتاسیم آنها کمتر ازmEq/L ۲ می باشد . همچنین فاقد هر گونه مادۀ نگهدارنده یا فاکتورهای انعقادی می باشند . آلبومین انسانی ۵% و ۲۵% هر کدام به ترتیب دارای ۱ و ۲۵ گرم آلبومین در ۱۰۰ میلی لیتر بافر رقیق کننده می باشند .
آلبومین برای جایگزین کردن حجم بعد از ازدست رفتن حاد مایع ، فلبوتومیِ درمانی یا تعویض پلاسما به کار می رود ؛ در سوختگی شدید یا در افرادی که دچار علائم ادم شده اند ، برای افزایش حجم داخل عروقی و اصلاح هیپوآلبومینمی استفاده می شود . تجویزآلبومین همراه با دیورتیک در درمان ادم ریه یا سندروم دیسترس تنفسی بزرگسالان کاربرد دارد . در صورت امکان ۲۴ ساعت قبل از تجویز آلبومین ، مهارکننده های آنزیم مبدل آنژیوتانسین ( ACE inhibitors ) hold شوند .
انتخاب خون مناسب برای بیمار نیازمند در زمان مناسب
زمانی که تصمیم به تزریق گرفته شد ، تمامی پرسنل درمانیِ دخیل در امر انتقال خون ، برای حصول اطمینان از انتخاب خون مناسب برای بیمار نیازمند و تزریق آن در زمان مناسب ، مسئولند .
مطلع کردن بیمار :
وقتی که ضرورت تزریق خون تشخیص داده شد ، توضیح اهداف درمانی تزریق خون به بیمار یا خویشاوندان وی دارای اهمیت ویژه می باشد . همچنین انجام این مهم نیز باید در پروندۀ بیمار ثبت گردد . احتمال دارد که بیماران یا خویشاوندان وی علاقمند باشند تا در مورد خطرات انتقال خون ، ضرورت آن و جایگزین های احتمالی از جمله ترانسفوزیون اتولوگ یا درمان با داروها از جمله اریتروپویتین ، آگاهی های بیشتری کسب کنند . ممکن است بیماران با توجه به عقاید مذهبی یا فرهنگی شان ذهنیت خاصی در ارتباط با دادن و گرفتن خون داشته باشند که این گونه موارد با در نظر گرفتن مصالح بیمار باید با حساسیت خاصی مورد بررسی قرار گیرد .
برای تعیین هویت هر بیمار ، شمارۀ پرونده از اهمیت ویژه ای برخوردار است . این شماره باید همیشه بر روی لوله های نمونه خون ، فرم درخواست خون و تمامی مدارک مربوط به هویت بیمار درج گردد . زمانی که هویت بیمار نامشخص است ، بانک خون ، شمارۀ پروندۀ بیمار را به عنوان مرجع تعیین هویت بیمار مورد استفاده قرار می دهد .
روش نمونه گیری برای آزمایش کراس مچ و رزرو خون
در نمونه گیری برای آزمایش کراس مچ ، رعایت موارد زیر ضروری است :
- ۱٫ اگر بیمار در زمان گرفتن نمونه هوشیار می باشد در مورد نام و نام خانوادگی و تمامی اطلاعات مورد نیاز از وی سؤال کنید .
- ۲٫ نام بیمار را با شمارۀ پرونده و فرم درخواست خون مقایسه و کنترل کنید .
- ۳٫ در صورتی که بیمار هوشیار نباشد ، از خویشاوندان یا یکی از پرستاران بخش برای تعیین هویت بیمار کمک بگیرید .
- ۴٫ نمونه خون در لولۀ آزمایشی که فاقد مادۀ ضد انعقاد می باشد ، ریخته می شود .
- ۵٫ لولۀ آزمایش را به طور واضح در کنار تخت بیمار در همان زمان نمونه گیری برچسب گذاری نمایید . بر روی لولۀ آزمایش اطلاعات زیر باید قید گردد :
- o نام و نام خانوادگی بیمار
- o شمارۀ پرونده
- o نام بخش
- o تاریخ نمونه گیری
- o نام گیرندۀ نمونه خون
- ۶٫ اگر بیمار به تزریق مجدد گلبول قرمز نیاز دارد ، باید نمونه خون جدیدِ وی برای آزمایش کراس مچ به بانک خون ارسال گردد . این امر به ویژه زمانی که بیمار در ۲۴ ساعت اخیر گلبول قرمز دریافت نموده ، اهمیت بیشتری دارد . مدت کوتاهی پس از تزریق گلبول قرمز در اثر تحریک سیستم ایمنی ، آنتی بادی های گلبول قرمز ظاهر می شوند . به همین دلیل نمونه خون جدیدِ بیمار برای اطمینان از سازگاری خونِ در نظر گرفته شده برای تزریق ، ضروری می باشد .
آنتی ژنها و آنتی بادی های گروه خون ABO
در طب بالینی انتقال خون ، گروه های خونی ABO در حال حاضر مهم ترینِ گروه ها بوده و در تزریق گلبول قرمز نمی توان نقش آن را انکار کرد .
سلول های قرمز از چهار گروه اصلی تشکیل یافته اند : O , A , B , AB .
S فردی با گروه خونی A دارای آنتی بادی علیه گروه B می باشد .
S فردی با گروه خونی B دارای آنتی بادی علیه گروه A می باشد .
S فردی با گروه خونی O دارای آنتی بادی علیه گروه B و A می باشد .
S فردی با گروه خونی AB فاقد آنتی بادی علیه گروه B و A می باشد .
مقررات تزریق گلبولهای قرمز در سیستم ABO
در ترانسفوزیون گلبول قرمز ، باید بین گلبول های قرمزِ اهداکننده و پلاسمای گیرنده ، از نظر ABO و Rh سازگاری وجود داشته باشد .
S افرادی که گروه خونی O دارند فقط از دارندگان گروه O می توانند خون دریافت کنند .
S افرادی که گروه خونی A دارند از دارندگان گروه A و O می توانند خون دریافت کنند .
S افرادی که گروه خونی B دارند از دارندگان گروه B و O می توانند خون دریافت کنند .
S افرادی که گروه خونی AB دارند از دارندگان گروه AB و همچنین از دارندگان گروه های O , A , B می توانند خون دریافت کنند .
مقررات مربوط به تزریق پلاسما و فرآورده های حاویِ پلاسما در سیستم ABO
در تزریق پلاسما ، پلاسمای دارای گروه AB را می توان به هر بیمار با هر نوع گروه خونی ABO تزریق کرد زیرا این نوع پلاسما فاقد آنتی بادیهای آنتی A و آنتی B می باشد .
S پلاسمای دارای گروه AB به همۀ بیماران با هر نوع گروه خونی ABO قابل تزریق است .
S پلاسمای گروه A به بیمارانِ دارای گروه O و A قابل تزریق است .
S پلاسمای گروه B به بیمارانِ دارای گروه O و B قابل تزریق است .
S پلاسمای گروه O فقط به بیمارانِ دارای گروه O قابل تزریق است .
در شرایط اورژانس تا آماده شدن خون کراس مچ شده می توان از خون O منفی استفاده کرد . برای زنان بعد از مونوپوز و همچنین برای مردان در تمام رده های سنی ، می توان خون O مثبت تجویز نمود .
آنتی ژنها و آنتی بادی های RhD
بر سطح گلبولهای قرمز ، آنتی ژنهای فراوانی وجود دارند . بر خلاف آنچه در سیستم ABO دیده می شود ، افراد به ندرت علیه این آنتی ژنها ، آنتی بادی می سازند مگر اینکه قبلاً از طریق انتقال خون یا در طی بارداری و زایمان در معرض آنها قرار گرفته باشند . مهم ترین ِ این آنتی ژنها ، آنتی ژن RhD می باشد . معمولا ً حتی با یک بار تزریق گلبول های قرمزRhD مثبت به فرد RhD منفی ، تولید آنتی بادی D دیده می شود . این آنتی بادی باعث واکنش های زیر می گردند :
- o بیماری همولیتیک در نوزاد بعدی
- o همولیز ، در صورت دریافت مجدد گلبولهای قرمز RhD مثبت